Eftirfarandi grein eftir Rögnu Sigurðardóttur birtist Laugardaginn 24. september, 2005 í Menningarblaði/Lesbók Morgunblaðsins

MYNDLIST - BORGARSKIPULAG - Listasafn Reykjavíkur, Hafnarhús

"Smáralind í roki frá Burger King til Debenhams" - Nú er komið að okkur Hvernig borg má bjóða þér?

Hvernig borg má bjóða þér? "Nú hefur Reykjavíkurborg rétt íbúum sínum höndina, nú er lag og ég vona að sem flestir skemmti sér og sínum með því að taka þátt í þessu framtaki borgarinnar."
BORGARSKIPULAG og lýðræði hefur verið í brennidepli síðastliðna áratugi með áherslu á aukna þátttöku borgara við sköpun eigin umhverfis. Þetta er mjög jákvæð þróun sem enn er í mikilli mótun, en ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til þess að ná til borgaranna þegar ákvarðanir um skipulag, lagningu hraðbrauta eða byggingu nýrra hverfa hafa verið teknar. Í Evrópu eru listamenn oftar en ekki orðnir nær sjálfsagður hluti af þeim hóp sem vinnur að skipulagsmálum og íbúaþing hversdagslegur viðburður. Slík þing eru einnig haldin reglulega hér á landi, en eflaust er síðan misjafnt hversu mikil áhrif borgararnir hafa á skipulagsmálin á borði, eða hvort íbúaþingin séu aðeins kynningarfundir á ákvörðunum sem varla verður haggað en það vill brenna við meira að segja í litlum bæjarfélögum að þar sem aðgengi að bæjarskrifstofum er gott getur verið erfitt að fá einföldustu umbótum framgengt. Þegar kemur að auknu lýðræði á borði en ekki aðeins í orði eru það þó ekki síst íbúarnir sjálfir sem leika meginhlutverkið. Það er einmitt þetta samspil íbúa og borgaryfirvalda og þeirra sem hafa borgarskipulag í hendi sér sem nú er í kærkomnum brennidepli í Listasafni Reykjavíkur, Hafnarhúsi. Nú er komið að okkur, íbúum borgarinnar, að tjá okkur um borgina. Reykjavíkurborg efnir til funda, samráðs og sýningar í Hafnarhúsinu og býður öllum ókeypis aðgang, en þetta ferli er hluti af forvinnu fyrir alþjóðlega hugmyndasamkeppni um heildarskipulag Vatnsmýrar. Á sýningunni kennir margra grasa. Þar má sjá fjöldann allan af teikningum og módelum af skipulagshugmyndum sem lagðar hafa verið fram um þróun byggðar í Reykjavík, sumar hafa orðið að veruleika en aðrar ekki. Þessar upplýsingar eru auðlæsilegar, hugmyndir eru kynntar í tímaröð og magnið er nokkuð viðráðanlegt. Fylgjast má með stækkun og þróun borgarinnar frá 7.000 manna byggð um þarsíðustu aldamót, þar sem bóndabæir eru enn næstum inni í byggðinni, allt til dagsins í dag. Leitast er við að gera allar hugmyndir aðgengilegar, t.a.m. eru hugtök á borð við deiliskipulag útskýrð. Á neðri hæð er risastór loftmynd af Reykjavík undir harðplasti svo áhorfendur geta spígsporað milli bæjarhluta, grandskoðað hin ýmsu svæði, ekki síst Vatnsmýrina, og fundið húsið sitt á myndinni ef þeir óska þess, kannski er hægt að sjá einhvern úti í garði að róla? Mjög skemmtilegt að skoða og ganga yfir þessa mynd. Á endavegg er síðan varpað skuggamyndum úr borginni og gæðir það loftmyndina auknu lífi. Efri hæðin býður svo upp á fyrrnefndar teikningar og módel ásamt tilraunastofunni Úrbanistan sem byggir á þátttöku áhorfenda, þar eru súlan með uppástungum gesta um göngutúra í borginni og SMS-skilaboð borgara sem varpað er á vegg einna líflegust. Einna reykvískasti og um leið prósaískasti göngutúrinn sem stungið var upp á þegar ég fór að skoða var þessi: "Smáralind í roki frá Burger King til Debenhams". Þetta nær ansi vel því mest ósjarmerandi sem hægt er að hugsa sér við borgina og um leið er þetta veruleiki sem flestir þekkja, ég gæti trúað að margir þekktu þessa leið betur en Þingholtin. Hér er blákaldur veruleikinn sem við búum við í hnotskurn og einmitt einföld setning á borð við þessa ætti að geta verið skipuleggjendum og arkitektum innblástur. SMS-skilaboðin virðast ekki eins mikið notuð og aðeins fá voru í umferð, einnig þegar ég skoðaði heimasíðu safnsins, en fer líklega fjölgandi eftir því sem á líður. Hér virðist ást á borginni ráða ríkjum, í setningum á borð við "Ég kyssi jafnvel hörðu strætin þín" og "Ég fokkins dýrka Reykjavík", en önnur augnablik birtast líka eins og "Tyggjóklessur úti um allt" og "Týndur strigaskór á Miklubraut leitar eiganda síns". Hér eru tilfinningar íbúanna og persónuleg upplifun á umhverfinu í fyrirrúmi. Borð með bókum um skipulagsmál, bæði fyrir börn og fullorðna, blöð og litir, var minna notað. Þar sýndist mér eins og einhver þyrfti að taka af skarið og leiða aðra áfram, en er ekki einföld barnateikning arkitektum líka leiðarljós?
Sýningin í Hafnarhúsi er aðeins hluti af viðamikilli dagskrá, í safninu eru sýndar kvikmyndir daglega og fjölbreytt dagskrá í boði á sýningartímabilinu, leiklist, umræður, leiðsögn og hugmyndasmiðja. Sýningin leggur mikla áherslu á þátttöku borgaranna með ýmsu móti, t.d. eru kennarar og leikskólakennarar hvattir til að fara með nemendur sína í gönguferðir um sitt hverfi, skrá hjá sér hugmyndir og senda inn. Slík ganga gæti verið fyrsta skrefið í átt að því að vekja börn til umhugsunar og sýna þeim að einnig þau geta tekið þátt í sköpun umhverfis síns. Á sýningunni er gestum síðan boðið að koma með tillögur að skipulagi Vatnsmýrarinnar en nú styttist í framkvæmd alþjóðlegrar hugmyndasamkeppni þar að lútandi. Þrjár spurningar eru lagðar fram sem fólk er hvatt til þess að svara. Ég vonast til þess að svör frá borgurum verði sýnilegri þegar líður á sýninguna, bæði á safninu og á heimasíðu, þegar ég skoðaði sá ég engin svör frá áhorfendum við þessum spurningum. Viðhorf borgaranna hljóta að vera mikilvægur þáttur í umræðunni um skipulag borgarinnar. Nú hefur Reykjavíkurborg rétt íbúum sínum höndina, nú er lag og ég vona að sem flestir skemmti sér og sínum með því að taka þátt í þessu framtaki borgarinnar. Það er nefnilega fyrst og fremst okkar framlag sem skapar þessa sýningu, aðeins við öll getum gætt hana lífi. Sýning af þessum toga er einnig jákvæð fyrir ímynd safnsins sem hér fagnar áhorfendum sínum og virðir framlag þeirra.

Ragna Sigurðardóttir